به گزارش خبرگزاری برنا ، صبح روز شنبه 18 دیماه 1395، طی مراسمی که در ستاد نیروی انتظامی سیستان وبلوچستان برگزار شد، از زحمات سرهنگ دهقان تقدیر و غلام نبی کوهکن به عنوان مدیرکل جدید بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس استان معرفی شد.

آیت‌الله عباسعلی سلیمانی در مراسم تودیع و معارفه مدیران کل سابق و جدید بنیاد حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان در ستاد انتظامی سیستان و بلوچستان، اظهار کرد: باید جلوی مصادره خون شهدا را از سوی افرادی که با غرض پا در راه شهدا می‌گذارند، گرفت.

نماینده ولی فقیه در سیستان و بلوچستان با تأکید بر ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در میان نسل جوانان، افزود: حفظ آثار و نشر ارزش‌های شهید و شهادت گران‌بهاترین سرمایه است.

وی ادامه داد: عظمت شهدا را باید بیش از هر پدیده‌ای از قرآن آموخت، چراکه قرآن بزرگ‌ترین جایگاه را به شهدا داده است.

امام جمعه زاهدان با تأکید بر اینکه برای حفظ و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و شهدا باید تلاش کنیم، ادامه داد: نباید افرادی با اغراض دور شهید و شهادت باشد بلکه باید قربانی شهدا باشد و آنها را سرمایه اصلی خود بدانند.

وی گفت: شهید و شهدا به ویژه شهدای گمنام متعلق به همه است و نباید شهدا را محدود کرد و در انحصار قرار داد.

سلیمانی بیان کرد: همه ما مدیون خون این شهدا هستیم، کسانی هستند که می‌خواهند فرهنگ شیعه لندنی رو پیگیری کنند که مسؤولان مربوطه باید بیش از پیش دقت داشته باشند، امروز کسانی هستند که از سرمایه‌ها به ویژه شهدا، روحانیت و ارزش‌ها سوءاستفاده می‌کنند.

نماینده ولی فقیه در سیستان و بلوچستان گفت: حفظ آثار شهدا حفظ بنا نیست حفظ بلکه حراست از تفکر و آرمان شهداست.

علی‌اصغر جمشیدنژاد معاون سیاسی اجتماعی استاندار سیستان و بلوچستان نیز گفت: همه ما وامدار خون شهدا هستیم و باید از اخلاص و فداکاری شهدا درس گرفته و آن را سرمشق زندگی خود قرار دهیم.

زاهدان - ایرنا - فرمانده سپاه نیمروز در شمال سیستان و بلوچستان گفت: چهارمین یادواره سردار شهید حبیب لک زایی و هفتمین یادواره شهدای وحدت، امنیت و خدمت 29 مهر ماه جاری با حضور مسئولان کشوری و استانی در گلزار شهدای این شهرستان برگزار می شود.

سرهنگ پاسدار علی محبی روز سه شنبه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: شهید لک زایی با 100 ماه حضور در جبهه های جنگ هشت سال دفاع مقدس و 77 درصد جانبازی تمام عمر خود را با خلوص نیت وقف انقلاب، نظام، بسیج و مردم کرد و با ژرف اندیشی اقدامات زیادی را برای مردم سیستان و بلوچستان انجام داد.
وی محرومیت زدایی، دغدغه های فرهنگی و امر به معروف و نهی از منکر را از جمله تلاش های ارزشمند شهید لک زایی ذکر کرد.
وی با اشاره به حادثه تروریستی تاسوکی در سال 1384 گفت: این سردار شهید با وجود اینکه در آن حادثه فرزند و اقوام نزدیک وی نیز به شهادت رسیده و یا به گروگان گرفته شده بودند اما به گونه ای عمل کرد که گویا فرزند او در جمع شهدا نیست و به صورت مساوی خدمات رسانی کرد.
فرمانده سپاه نیمروز در شمال سیستان و بلوچستان گفت: در این یادواره بلوار ورودی شهر ادیمی که از سوی شورای شهر و شهرداری به نام این شهید بزرگوار نامگذاری شده رونمایی می شود.
سرهنگ پاسدار محبی خاطر نشان کرد: چهارمین یادواره سردار شهید حبیب لک زایی و هفتمین یادواره شهدای وحدت، امنیت و خدمت از 25 مهرماه علاوه بر سیستان و بلوچستان در استان قم نیز در حال برگزاری است.
به گزارش ایرنا، سردار شهید حبیب لک زایی جانشین فرمانده سپاه سلمان سیستان و بلوچستان 25 مهر سال 1391 همزمان با سومین سالگرد شهدای وحدت پس از تحمل 24 سال رنج ناشی از جراحات و مصدومیت های دوران جنگ در حالی که بیش از 60 ترکش در بدن داشت، به جمع یاران شهیدش برگشت.
نیمروز از جمله پنج شهرستان حوزه سیستان به حساب می آید که در 230 کیلومتری شمال زاهدان مرکز سیستان و بلوچستان واقع شده است.

قدردانی رئیس هیات امنای گلزار شهدای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله از هنرمند توانا و ارزشی جناب آقای رمضان نورا.
در دیداری که شنبه ۷ فروردین در زاهدان صورت گرفت، حجت الاسلام والمسلمین دکتر نجف لک‌زایی از خدمات فرهنگی و هنری موثر و ماندگار جناب آقای رمضان نورا، بویژه در عرصه تجلیل از شهدا و گسترش فرهنگ جهاد و ایثار و نیز گسترش فرهنگ قرآن و مکتب اهل بیت علیهم السلام تقدیر و تشکر کردند.

رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی باتاکید بر اهمیت و ارزش فعالیت های هنری انجام شده توسط آقای نورا، بر لزوم معرفی آثار و فعالیت های ایشان توسط رسانه های جمعی، بویژه صدا و سیما تاکید کردند.

معاون پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علیمه قم تاکید کردند که معرفی آثاری از این دست معرف چهره مثبت استان و گام مهمی در جهت معرفی و تشویق هنرمندان است.

در این دیدار جناب آقای رمضان نورا گزارشی از فعالیتهای هنری انجام شده و نحوه پیاده نمودن ارزشها در قالب هنر و برنامه های در دست انجام از جمله اهداء ۱۳۹۵ هدیه در قالب کارت تبریک به مهمانان نوروزی که وصیت نامه شهدا بر روی آن حک شده است اشاره کردند.

اولین هدیه نیز به حضرت آیت الله سلیمانی نماینده محترم ولی فقیه و امام جمعه معزز زاهدان تقدیم شد.

وی همچنین گزارشی از دیگر برنامه هایش ارائه داد.

همچین ایشان تاکیداتی نسبت به برخی دستگاه های اجرایی داشتند که می طلبد متولیان امورات فرهنگی در استان به آثار این هنرمند توجه بیشتری داشته و آثار ایشان را در سطح ملی و فرا ملی معرفی نمایند.

جلسه هیات امنای گلزار شهدای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله شهرستان نیمروز سوم فروردین ماه جاری با حضور بسیار خوب اعضا در محل بقعه سردار شهید حاج حبیب لک زایی برگزار شد. پس از تلاوت قران کریم و قرایت فاتحه رئیس هیات امنا به ایراد سخن پرداختند.
حجت الاسلام والمسلمین نجف لک‌زایی رییس هيات امنا با یاد شهدا سخنان خود را شروع نمودند.
یاد می کنیم از شهدای مدافع حرم که عزتی که امروز داریم وامدار این عزیزان است. این شهدا بسیار مظلوم هستند.
در شرایطی که برخی رسانه های ما در حال پخش برنامه های نامناسب هستند مظلومیت این شهدا بسیار زیاد است. متاسفانه دیشب برنامه ای از سوی سیمای استانی پخش شد که هم نامفهوم بود و هم نامناسب.  در پیگیری ای که به عمل آمد مشخص شد که اسپانسر این برنامه برخی نهادهای عمومی و دولتی هستند که با وضع شهر ما جای تاسف بسیار دارد.
شهدای حرم بسیار مظلوم هستند. البته شهدا احتیاج ندارند که ما به یادشان باشیم بلکه ما احتیاج داریم که به یاد شهدا باشیم.
این که امروز اینجا جمع شده ایم توفیقی است. خداوند می فرماید کسانی در عمران و آبادانی مساجد شرکت می کنند که ایمان داشته باشند. حضور در این مجالس هم توفیق می خواهد.
این جلسات هم محصول کار یک شهید است.
ما الان بزرگترین موسسه فرهنگی و هنری یعنی موسسه فرهنگی و هنری عرشیان کویر تاسوکی را در استان داریم. بر آن هستیم که کارهای دیگری در این زمینه هم انجام شود.
مناسب است برنامه های ثابت فرهنگی گلزار شهدا نهادینه شود.
گلزار شهدای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در خدمت اهداف الهی است. در سال ۹۴ بفضل الهی برنامه ها به شکل بسیار خوبی برگزار شد.
از همه عزيزان که در برگزاری فعالیت‌های فرهنگی حاضر بودند تقدیر و تشکر می کنم. بویژه از اعضای محترم هیات امنا و نیز سپاه پاسداران شهرستان نیمروز و موسسه فرهنگی هنری عرشیان کویر تاسوکی .
ان شاء الله این فعالیت‌ها ذخیره آخرت ما قرار گیرد.

در ادامه برخی از اعضای محترم هیات امنا به ارائه نقطه نظرات خود پرداختند.

امام جمعه موقت زاهدان گفت: یادواره شهدا، تضمین حیات جامعه اسلامی و تضمینی بر بقای آن در هجمه های سنگین دشمنان است.

به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام احمد راهداری صبح روز چهارشنبه در یادواره شهدای تیپ ۱۱۰ سلمان فارسی سیستان و بلوچستان که در مسجد جامع زاهدان برگزار شد بیان کرد: شهادت پربارترین و عمیق ترین و بالقوه ترین واژه ای است که ازشکوه نورانیت وجذبه خاصی برخوردار بوده و با محتوای عمیقی و بارغنی که دارد؛ نموداری از تکامل ایمان، عمل صالح، مقاومت و جهاد کلمه خواهد بود.

وی افزود: این نقش را همواره در تاریخ ایران اسلامی مشاهده می کنیم، بدانید نقش شهدا در پیروزی انقلاب اسلامی و تامین استقلال، نقشی حیاتی، جدی و تعیين کننده بوده است.

امام جمعه موقت زاهدان تاکید کرد: اگر شهدا خون های پاک و مقدس خود را در راه آزادی ایران و حاکمیت ارزشهای دین مبین اسلام قربانی نمی کردند، يقينا امروز شاهد آزادی و حاکمیت نظام جمهوری اسلامی نمی بودیم.

وی افزود: هیچ تاریکی به اندازه جهل و نادانی جوامع را تهدید نمی کند و شهیدان اولین و بزرگترین نابود کنندگان این تاریکی در جوامع هستند و باید برای تبین این جایگاه در جامعه روز به روز فعال تر باشیم.

حجت الاسلام راهداری اضافه کرد: اگر اسلام امروز در جامعه ما زنده است و کسی نتوانسته انقلاب اسلامی را مصادره کند یا شکست دهد و ۳۷ سال از عمر آن می گذرد و ما می توانیم حرف بزنیم و اگر در جنگ تحمیلی پیروز شدیم به بر کت خون شهداست.

وی بیان کرد: شهید دو قید اساسی دارد اول این که کارش در راه خدا و دوم برای خدا باشد و شهید مقام بالایی دارد و هیچ مقامی را بالاتر از مقام شهید در اسلام نداریم.

وی گفت: دستاوردهای شهادت خدا نگری درمقابل خود نگری، نزدیکی به خدا، ولایت پذیری، حرکت در مسیر کمال، صبر و استقامت، تسلیم ناپذیری در مقابل دشمن، نهراسیدن از مرگ، عزت نفس و نرفتن زیر بار ظلم، تببین قیام عاشورا، است که در شرایط کنونی که کشور زیر هجمه سنگین جنگ نرم قرار دارد، ضروری است به بهترین شکل به همگان این معیارها منتقل شود.

امام جمعه موقت زاهدان تاکید کرد: با فرمان رهبری باید مانع نفوذ فرهنگی دشمن در ابعاد اجتماعی، سیاسی و امنیتی در جامعه شد و بهترین راه دفاع در این جریان ترویج فرهنگ شهید و شهادت خواهد بود.

معاون سیاسی و اجتماعی استانداری سیستان و بلوچستان گفت: کنگره بزرگداشت 2 هزار شهید نیروی انتظامی 20 اسفند ماه در زاهدان برگزار می‌شود.

دومین همایش شهید مرتضی مطهری سیستانی همزمان با سالروز تولد این شهید بزرگوار در شهرستان زابل برگزار می‎شود.

علیرضا بارانی دبیر اجرایی همایش «شهید مرتضی مطهری سیستانی» در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در زابل اظهار کرد: طی برنامه‌ریزی‌های مستمر انجام شده و با هدف فرهنگ سازی آیین تجلیل و قدردانی، 13بهمن ماه امسال مانند سال گذشته همایش تجلیل از «شهید مرتضی مطهری سیستانی» در سیستان برپا می‌شود.

نماینده ولی فقیه در سیستان و بلوچستان گفت: تفکر بسیج به گونه‌ای در دل تمامی اقشار مردم ریشه دوانده که هیچ جریانی نمی‌تواند آن را به انحراف بکشاند و هیچ توفان فکری نمی‌تواند آن را منحرف کند.

به گزارش خبرنگار مهر، آیت الله عباسعلی سلیمانی صبح امروز در دیدار با بسیجیان اظهار داشت: بسیج در طول تاریخ انقلاب اسلامی ایران با دو شاخصه مکتبی بودن و مردمی بودن خود، در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دارای نقش بسزایی بوده و موجب پیشرفت روزافزون کشور را فراهم کرده که این امر بر هیچکس پوشیده نیست.

وی با بیان اینکه شجره طیبه بسیج به دست امام راحل کاشته شده گفت: مقام معظم رهبری نیز با رهنمودها و فرمایشات مدبرانه خود زمینه رشد و اعتلای این نهاد مقدس را فراهم کرده‌اند.

امام جمعه زاهدان بیان کرد: قدرت بسیج ناشی از ایمان به خدای متعال و تبعیت از مقام عظمای ولایت است که همین امر در دوره‌های مختلف زمینه‌ساز موفقیت آن بوده است.

تفکر بسیج نمی‎گذارد که هیچ ضربه‎ای به کشور وارد شود

آیت الله سلیمانی به اثرگذاری بسیج در جامعه اشاره کرد و گفت: استکبار ستیزی در نظام مقدس جمهوری اسلامی همواره وجود دارد.

وی با بیان اینکه بسیجیان فرهنگ و ایده بسیجی را از امام حسین (ع) و عاشورا درس گرفتند بیان کرد: ملت بسیجی و انقلابی ایران هیچگاه زیر باز ظلم و ستم استکبار نمی‌رود و اجازه ظلم به هیچکس هم نمی‌دهد.

امام جمعه زاهدان، رجز خوانی استکبار جهانی در مورد انقلاب اسلامی را بیهوده دانست و عنوان کرد: به برکت لطف الهی و بصیرت و آگاهی جوانان بسیجی، امروز دشمن از صحنه خارج شده است.

آیت الله سلیمانی همچنین به توطئه های آمریکا در طول تاریخ انقلاب اشاره کرد و بیان داشت: آمریکا و همدستانش در طول انقلاب اسلامی حرکت هایی چون ایجاد قومیت های مختلف، ایجاد اختلاف بین شیعه و سنی، برنامه کودتا در داخل کشور، برای برچیدن نظام انجام داده است که با اقتدار نیروی بسیج و جوانان همواره با شکست روبه رو شده است.

وی با اشاره به اینکه امام امت فرموده‌اند: «بسیج شجره طیبه است» ادامه داد: امیدواریم بسیجیان و پاسداران به ویژه در این استان حافظ این شجره بوده و در ترویج آن بیش از پیش تلاش کنند زیرا امروز اگر هرچه داریم به برکت تفکر بسیج است.

در روزگاران دور که بشر تازه یک‌جا نشین شده بود، شهری در سیستان پدید آمد که به گفته‌ باستان‌شناسان به لحاظ بافت شهری، جمعیت و برنامه‌ریزی شهری اولین شهر جهان بود اما امروزه در بی‌تدبیری می‌سوزد.

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با حدود شش هزار سال قدمت، به‌عنوان بزرگ‌ترین استقرار شهرنشینی در نیمهٔ شرقی فلات ایران، نمونه‌ای منحصربه‌فرد و حکایت‌گر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته‌های دور این مرزوبوم هست اما امروزه‌روز به‌روز در غبار غفلت فرورفته و بدون حفاظت روزبه‌روز تلی از خاک بر داشته‌هایش می‌نشیند.

میراث هزاران ساله شهر سوخته که هنوز یک سال از ثبت آن در یونسکو نمی‌گذرد بدون نگهبان و نظارت‌‌ رهاشده است بطوریکه می‌توانید تا پای گروه حفاری هم، قدم‌زنان بروید و صدای تاریخ روزبه‌روز زیر قدم‌ها برداشته‌شده از بین می‌رود.

جهانگردی سوخته؛ چرا کسی پاسخگو نیست

خش‌خش سفالینه‌های شکسته با نقش و نگاره‌های خیره‌کننده در فضای خاموش و تاریک کویر می‌پیچد... اینجا چنان از خرده سفالینه، سنگ و فلزهای قدیم مشحون شده که هر قدم بر زمین آن به‌منزله ورقی بر کتاب تاریخ حماسی نیاکان اساطیری ما «رستم و سهراب» است.

این مکان دشت تفتیده سیستان، قلب داغ و تپنده تاریخ فلات پهناور شرق کشور است، هر ندایی که از آن برمی‌خیزد سفری جذاب و مسحورکننده به ژرفای تمدن درخشان ایران‌زمین است و انگار آدمی را به گذشته‌های دور و دراز رهنمون می‌کند. این نوا‌ها روز و شب با هیاهوی بادهای۱۲۰روزه سکوت خاموش و تاریک فضای کویر را در هم می‌شکند، فراخوانی به اعماق تاریخ می‌زند و یکه و تنها رازهای سربه‌مهر گذشته را در گوش ستاره و ماه نجوا می‌کند.

این دست‌پرورده تاریخ با ناز و کرشمه سده‌های متمادی است که به‌رسم امانت به دست مهربانان آسمان (ماه و ستاره) سپرده‌شده و در گذار زمان‌ها به «شهر سوخته» در دل کویر خشن سیستان نور امید و جان تابانده تا همچنان پس از گذشت۵۲قرن پرهیبت و مغرور سرافراز بماند.

در قطعه‌ای از بهشت دشت گونه سیستان به مدد «هامون و هیرمند» در شرق فلات گسترده ایران «شهر سوخته» جای خوش کرده که آوازه‌اش موجب غرور ایرانی است.

در اینجا هنوز صدای پای تاریخ به گوش می‌آید، شهر اگرچه فرتوت است، اما باوجود قهر طبیعت و وزش بادهای معروف۱۲۰روزه در زیر تلنبار گردوغبار زمانه خمیده نشده و همچنان پایدار نفس می‌کشد و در این مدت همواره تاریخ را این‌سو و آن‌سو با خود همراه برده است.

این دست‌پرورده تاریخ با ناز و کرشمه سده‌های متمادی است که به‌رسم امانت به دست مهربانان آسمان سپرده‌شده اما افسوس که روزبه‌روز غبار غفلت بر رویش پاشیده می‌شود

شهر سوخته زابل شهری شش‌هزارساله در دل کویراست که با آشکار شدن اسرار نهفته‌اش در هر فصل کاوش توسط باستان‌شناسان، مردم دنیا و به‌خصوص محققان را حیرت‌زده می‌کند.

تأملی در سکوت تاریخ

محقق و پژوهشگر منطقه سیستان دراین‌باره به خبرنگار مهر گفت: نمی‌دانم تا به کی باید شاهد آن باشیم که شهر سوخته همچنان در آتش غفلت بسوزد، هر از چند گاهی این شهر می‌شود محل جولان سیاسی افراد جویای نام و بس! چند عکس یادگاری و دیگر تمدن هزاران ساله‌‌ رها می‌شود.

محمد جهان تاب گفت: سرزمین دلاورپرور سیستان در طول تاریخ پرفرازونشیب خود همواره مورد طمع قدرت‌های بیگانه بوده است؛ اقتصاد قوی و نظام اجتماعی محکم و سابقه تمدن درخشان و روحیه سلحشوری و غیرتمندی مردم این خطه از سرزمین ایران و فداکاری و دین‌مداری که در نهاد مردم آن است، از عواملی بوده که همواره از سیستان بزرگ دژی تسخیرناپذیر در مقابل هجوم اقوام مجاور و حکومت‌های غارتگر ساخته است.

فقر زیر ساخت گردگشری

وی افزود: روزگاری این دیار مهد تمدن بود اما افسوس غبار غفلت بر روی داشته‌های این مرزبوم پاشیده شده است و سیستان و سیستانی خود را اسیر شعار می‌بیند و وعده‌های توخالی، وعده‌هایی که از در آستانه انتخابات به اوج خود می‌رسد.

جهان تاب می‌گوید: رفتار‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که مردم مرهم بودن را در تمامی روز‌ها احساس کنند، تنها در وادی سیاست تمدن و شکوه سیستان نمایان می‌شود و دوستان عکس یادگاری‌های خویش را می‌گیرند و بس.

این محقق سیستانی می‌افزاید: چطور می‌توان توقع داشت وقتی‌که هیچ زیرساختی در شکوه شش‌هزارساله سیستان فراهم نیست گردشگری عزم این دیار کرده و به این دیار سفر کند.

شهر سوخته؛ اولین مکان استقرار شهرنشینی در شرق فلات ایران

عضو هیئت‌رئیسه کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، شهر سوخته که در این شهرستان واقع‌شده را اولین و بزرگ‌ترین محل استقرار شهرنشینی در شرق فلات ایران خواند که ابزار و آلات کشف شده در این منطقه، شگفتی و علاقه باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان را برانگیخته است.

سید باقر حسینی دراین‌باره به خبرنگار مهر گفت: وقتی اماکن توریستی استان فاقد امکانات است، چه انگیزه‌ای برای جذب توریست خارجی به شهر سوخته، کوه خواجه، دهانه غلامان، قلعه پرتقالی در جنوب استان و ده‌ها اثر دیگر وجود دارد.

وی افزود: طی چند سال اخیر همیشه از این اماکن تاریخی استفاده ابزاری شده است، و هیچ‌گاه مطابق نیاز اقدامی عملی نشده، باید نگاهمان مطابق با تمدن خفته این دیار باشد تا شاید فردایی بهتر را برای سیستان و تمدنش شاهد باشیم.

موانع جذب توریسم در سیستان و بلوچستان

نماینده مردم سیستان در مجلس شورای اسلامی گفت: آثار باستانی متعددی نظیر شهر سوخته زابل، کوه خواجه، قلعه پرتقالی‌ها، قلعه معروف ایران‌شهر و ده‌ها اثر دیگر در این استان وجود دارد و نبود امکانات اولیه نظیر مراکز اقامتی و زیرساخت‌های لازم مانع جذب توریسم در سیستان و بلوچستان شده است.

صدای پای تاریخ در شهری که سوخته نیست

سرپرست هیئت کاوش در شهر سوخته نیز با اعلام آغاز پانزدهمین فصل از کاوش‌های باستان‌شناسی شهر سوخته، کشف چشم مصنوعی مربوط به ۴۸۰۰سال پیش را مهم‌ترین کشف کاوش‌های پیشین دانست.

سید منصور سجادی دراین‌باره گفته است: در این فصل از کاوش دو بخش اصلی شهر سوخته مورد کاوش و مطالعات باستان‌شناسی قرار می‌گیرد.

او با اشاره به انجام بخش اول کاوش در کارگاه ۲۶ تصریح کرد: کارگاه ۲۶ در سال گذشته نیز مورد کاوش قرار گرفت ولی به دلیل وسعت و اهمیت این بخش در این فصل نیز کار کاوش در آن ادامه می‌یابد.

این باستان‌شناس پیشکسوت یکی از اهداف این فصل کاوش را یافتن بخش‌های احتمالاً مسکونی در این کارگاه اعلام کرد و خاطرنشان ساخت که به‌احتمال‌قوی این کارگاه یک بخش اداری و عمومی اداره شهر در دوره آخر استقرار شهر سوخته در سال‌های ۱۸۰۰تا ۲۲۰۰پیش از میلاد بوده است. بخش دیگر کاوش در این فصل در محوطه گورستان و باهدف یافتن دلایل و شواهدی در خصوص ساکنین شهر سوخته در آخرین دوره استقرار صورت می‌گیرد.

سید سجادی تصریح کرد: از میان ۹۰۰ گوری که تابه‌حال در کاوش‌های باستان‌شناسی حفاری‌شده است تعداد گورهای مربوط به دوره آخر استقرار نادر است.

به گفته او، در این فصل از کاوش و در ادامه سایر فعالیت‌ها، مطالعات انسان‌شناسی و میان‌رشته‌ای مانند باستان آسیب‌شناسی انجام می‌گیرد.

این باستان‌شناس پیشکسوت گفت: تلاش می‌کنیم در این فصل از کاوش با عکس‌برداری هوایی از محوطه بتوانیم بدون نیاز به حفاری نقشه شهر سوخته را تهیه کنیم.

سجادی با اشاره به کاوش‌های صورت گرفته در این محوطه تاریخی در سالهای گذشته، کشف نخستین چشم مصنوعی جهان در این محوطه تاریخی را مهم‌ترین و ارزشمند‌ترین کشف باستان‌شناسی شهر سوخته اعلام کرد.

وی گفت: کشف این چشم مصنوعی متعلق به یک زن ۲۵تا۳۰ساله مربوط به ۴۸۰۰سال پیش واکنش رسانه‌های داخلی و خارجی زیادی را در پی داشت.

او کهن‌ترین تخته‌نرد جهان، سفال با نقش بز بال‌دار و جراحی جمجمه انسان را نیز از منحصربه‌فردترین کشفیات در شهر سوخته دانست.

سید سجادی با اشاره به تاریخچه کاوش‌ها در شهر سوخته تصریح کرد که شهر سوخته برای نخسین‌بار در سال ۱۳۲۴ (۱۹۴۵میلادی) توسط اشتاین شناسایی شد و در سال‌های ۱۳۴۶و ۱۳۵۸ (۱۹۶۷تا ۱۹۷۹ میلادی) به‌تناوب توسط گروه باستان‌شناسان ایتالیایی مورد کاوش قرار گرفت.

او افزود: پس از پیروزی انقلاب اسلامی کار حفاری در این محوطه تاریخی به مدت ۱۸سال متوقف شد تا اینکه در سال ۱۳۷۶در زمان ریاست سید محمد بهشتی بر سازمان میراث فرهنگی کاوش در شهر سوخته شروع و تا سال ۱۳۸۸ادامه یافت.

وی با اشاره به اینکه در ساهای ۱۳۸۹تا ۱۳۹۲به مدت ۴سال کار کاوش در شهر سوخته انجام نگرفت افزود: از سال گذشته با حمایت‌های پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و پژوهشکده باستان‌شناسی کاوش در این محوطه تاریخی در حال انجام است.

مردم سیستان انتظار دارند با توجه به اهمیت تمدن شرق در چرخه تمدن بشری در فلات ایران، شهر سوخته بار دیگر احیا شود و پای گردشگران نیز در راستای رونق اقتصادی سیستان به این منطقه باز شود.

خبرنگار: سید مرتضی مصطفوی

همه ساله با شروع فصل سرما، بهاری‌ترین بندر کشور مسافران را فرا می‌خواند تا در سرزمینی که به چهار بهار ملقب است به تفریح و گردشگر بپردازند و از رنگین‌کمان آثار طبیعی و تاریخی لذت ببرند.

خبرگزاری مهر-گروه استان‌ها: سیستان و بلوچستان دارای مردمانی صبور، خونگرم، مهمان‌نواز و بسیار صمیمی است که هر تازه‌واردی پس از سیروسفر کوتاهی متوجه این حقیقت می‌شود.

اگرچه سیستان و بلوچستان به لحاظ کمبود نزولات آسمانی سرزمین کویری بوده و کویر خود نیز زیبایی‌های خاص دارد و هرساله تعداد زیادی گردشگران خارجی را همراهی می‌کند اما مناطقی همچون دامنه قله تفتان، رودخانه پرپیچ‌وخم سرباز با دامنه‌های سرسبز و باغات بزرگ موز و انبه مناظر خیره‌کننده‌ای را خلق کرده و در حقیقت چشم‌نواز هر بیننده‌ای است.

در کنارگذر از این مناطق سرزمین همیشه‌بهار نیز همواره فرش قرمز خود را زیر پای مسافران پهن کرده تا با سفر به این دیار خاطره‌ای وصف نشده از خود باقی بگذارند.

چابهار علاوه برداشتن منطقه آزاد تجاری دارای ۳۰۰ کیلومتر نوار ساحلی با دریای عمان همراه باده‌ها دهکده ساحلی صید و صیادی با مردمانی مهمان‌نواز و خونگرم است که همه‌ساله پذیرای هزاران گردشگر با پخت‌وپز انواع ماهی و میگو هست.

دشت وسیع باهوکلات با هزاران هکتار باغات موز و میوه‌های گرمسیری و نیز مزارع هندوانه‌های سرخ و زرد خارج از فصل معروف به هندوانه‌های آناناسی که اغلب به خارج از کشور صادر می‌شود تازه‌های گردشگری را بیش‌ازپیش برای هر ایرانی در چابهار شیرین و خاطره‌انگیز می‌کند.

اثر تاریخی قلعه پرتغالی‌ها، روستای گردشگری تیس، ساحل لیپار، دریای بزرگ و بازارهای زیبا ازجمله برخی نقاط دیدنی چابهار است که مسافران می‌توانند از این داشته‌های بکر سیستان و بلوچستان نهایت لذت را ببرند.

ویرانه قلعه پرتغالی‌ها دریکی از روستای تیس، گواه رونق دریانوردی و اهمیت استراتژیک این خطه از بلوچستان در روزگارانی است که دول استعمارگر و تجارت پیشه اروپا بازارهای چین، هندوستان و به‌طورکلی شرق را جایگاه مناسب عرضه کالا و مصنوعات خود دانسته و حفظ و تسلط بر آن‌ها را جزئی از سیاست‌های استعماری و سلطه جویانِ خود قلمداد می‌کردند.

تالاب لیپار

تالاب لیپار در نزدیکی روستای رمین و در ۱۵ کیلومتری شرق چابهار در مسیر جاده ساحلی چابهار - گواتر قرارگرفته است.

لیپار چشم‌انداز فوق‌العاده‌ای دارد به‌گونه‌ای که رویش گونه‌های بلوط و گزنه در آب صحنه فوق‌العاده زیبایی خلق کرده که در هیچ جای دیگر ایران دیده نمی‌شود.

تالاب لیپار از مناطق زیبا و طبیعی چابهار است که در آن پرندگانی چون لک‌لک، طاووس، کبک و مرغ ماهی‌خوار زندگی می‌کنند.

هم‌جوار با این تالاب زیبا منطقه‌ای بانام دشوار قرار دارد که بومیان به آن عروس نیز می‌گویند، علت این نام‌گذاری زیبایی منطقه و وجود درختان سرسبز و خرم است که می‌تواند پذیرای علاقه‌مندان به طبیعت باشد.

در این منطقه پنبه‌هایی وحشی به عمل می‌آید که بومیان از آن تشک و بالش تهیه می‌کنند. همچنین این منطقه، تاریخی طولانی را یدک می‌کشد و دارای جاذبه‌هایی ازجمله چاه‌های عمیق و گورستان‌های تاریخی است.


جنگل حرا

این جنگل زیبا در ناحیه ساحلی خلیج گواتر در نزدیکی محلی که رودخانه باهوکلات به دریای عمان می‌ریزد قرار دارد و درختان آن همراه با جزر و مد دریا در طی روز و شب به زیرآب رفته و باری دیگر سر از آب بیرون می‌آوردند.

حرا درختچه‌ای است که در مرداب‌های نواحی گرم در کرانه‌های عربستان، مصر و جنوب ایران می‌روید.

ساحل صخره‌ای دریا بزرگ

در کناره‌های دریای و در قسمت جنوبی شهرستان چابهار، ‌ صخره‌های بزرگی در اثر پیشروی آب دریا و فرسایش سنگ‌های رسوبی به وجود آمده که چشم‌انداز زیبایی را تشکیل داده است.

این بخش از سواحل را به‌خصوص در هنگام غروب آفتاب می‌توان به‌عنوان یکی از دیدنی‌ترین سواحل جنوبی ایران نام برد، زیرا با دیواره‌های صخره‌ای و مناظر دل‌نشین مانند آبزی‌دانی طبیعی با انواع ماهی‌ها و زمین هموار، ‌ بینندگان را به شگفتی و تحسین وا‌می‌دارد.

در این ساحل به دلیل برخورد موج‌ها با صخره‌های ساحل مناظر زیبایی به وجود می‌آید که آن را موج فشان می‌نامند.

ارتفاع امواج در این ساحل به بیش از دو متر می‌رسد و در فصل تابستان و هم‌زمان با وزیدن بادهای مونسان به‌عنوان یکی از جاذبه‌های طبعی برای گردشگران و مسافران محسوب می‌شود.

رودخانه باهوکلات

این رودخانه یکی از پرآب‌ترین رودهای بلوچستان و عامل اصلی حیات در جنوب این منطقه محسوب می‌شود و محلی برای زندگی تمساح ایرانی است.

تمساح پوزه‌کوتاه ایرانی بازمانده خزندگانی است که در حدود ۲۶۵ میلیون سال پیش می‌زیسته‌اند.

در حوزه حیات‌وحش نیز تمساح پوزه‌کوتاه برجسته‌ترین موجود منطقه چابهار است که به‌طور طبیعی و آزاد زندگی می‌کند.

زیستگاه اصلی این تمساح که به نام محلی گاندی خوانده می‌شود، حدود ۳۸۰ هزار هکتار مساحت دارد که بخشی از آن در چابهار و بخش دیگر آن در شهرستان ایرانشهر واقع‌شده است.

تمساح پروژه کوتاه در برکه‌های راست، باهوکلات و باتلاق های دلگان زندگی می‌کند و تنها نوع تمساح ایران است که ارزش ملی و بین‌المللی دارد. طول این جانور تا چهار متر می‌رسد و قوی‌ترین عضو آن دمش است.


گل‌فشان چابهار

تپه‌های گل‌فشان یکی از جاذبه‌های منحصربه‌فرد در دنیا و همچنین از زیبایی‌های بندر چابهار و کنارک است.

در شمال غربی چابهار و در ۲۰ کیلومتری روستای کهیر سه تپه کوچک گل‌فشان به ارتفاع ۱۰ الی ۲۰  متر وجود دارد که دوتای آن‌ها از چندین سال پیش خاموش شده و سومین آن‌ها که هنوز فعال است، گلی سرد و طوسی‌رنگ از دهانه آن تراوش می‌کند.

این تپه‌ها با پرتاب حباب‌های گل‌ولای از ژرفای زمین، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند، مردم محلی از این گل‌ولای برای درمان بیماری‌ها به‌ویژه بیماری‌های پوستی استفاده می‌کنند.

کوه‌های مریخی

کوه‌های مریخی یا مینیاتوری به‌موازات دریا از منطقه «کچو» تا نزدیکی‌های خلج گواتر کشیده شده‌اند و منظره زیبایی را در این منطقه به تصویر کشیده‌اند.

این کوه‌ها از پدیده‌های ژئومورفولوژی منطقه به شمار می‌روند و همه‌ساله تعداد زیادی از مسافران و گردشگران را تماشای خود به این منطقه فرامی‌خوانند.

اسکله ماهیگیری

در چابهار چندین اسکله صیادی وجود دارد که دو اسکله صیادی «تیس» و «رمین» از بقیه دیدنی‌تر هستند.

اسکله تیس در داخل محوطه و اراضی منطقه آزاد و اسکله رمین در ۱۰ کیلومتری شرق چابهار قرار دارد، تماشای کشتی‌ها و قایق‌های صیادی و صیادان و صید انواع ماهی‌ها و شاه‌میگو که از محصولات دریایی هستند دیدنی است.

مقبره امامزاده غلام رسول

در حاشیه شرقی چابهار، بعد از میدان شیلات، بنای گنبد دار سفیدرنگی با قامتی بلند به سبک معماری هندی جلب نظر می‌کند، که قدمت آن به دوران تیموری می‌رسد. این بنا، مدفن یکی از سادات به نام سید غلامرسول است.

ساختمان قدیمی تلگراف‌خانه

ساختمان قدیمی تلگراف‌خانه، قدیمی‌ترین بنای مدرن منطقه در شهر بندری چابهار است.

بنای مذکور توسط انگلیسی‌ها اواخر دوران قاجار در سال ۱۸۶۴ میلادی برای رونق دریانوردی، تجارت و ایجاد ارتباط بین هند، گواتر، جاسک و بندرعباس بنا شد.

این بنا ساختمانی بانام «بنلگو» با ویژگی‌های معماری نواحی گرمسیری است که رواق هلالی دورتادور ساختمان بر آن گواهی می‌دهند.

بنای تلگراف‌خانه از معدود بناهایی است که در زمان حکومت قاجار در این بندر ساخته شد.

بنایی دوطبقه که الوارهای چوبی کف اتاق‌ها، راه‌پله‌ها و پاگردها را نقش داده و سقف‌ها با پوششی از تیرهای چوبی استحکام یافته است.

وجود سایه بهابرگ‌های شیروانی، سفالی و قوس‌های هلالی، این بنا را منحصربه‌فرد کرده است.

قدمگاه خضر

قدمگاه خضر در جنوب غربی چابهار در محلی به نام «سپوزِ» از توابع بخش مرکزی واقع است. خواجه خضر از بزرگان و مردان نیک‌نام چابهار و مورداحترام بومیان است.

از وی مقبره‌ای بر جای نمانده است زیرا مردم معتقدند وی زنده و حامی دریا، لنج ها و قایق‌هاست اما دارای قدمگاهی است که در قدیم مراسم خاصی ازجمله خیرات کردن خرما و حلوا یا قربانی کردن گوسفند توسط حاجتمندان  در این قدمگاه مرسوم بود و بسیاری از دریانوردان پس از پایان سفر و رسیدن به ساحل در این قدمگاه شمع روشن می‌کردند.


غارهای سه‌گانه

در دامنه کوه «شهباز بند» حدود ۲۵ متر بالاتر از سطح زمین دو غار مصنوعی و یک غار طبیعی در کنار هم قرار دارند که این سه غار را مردم بومی «بان مسیتی» می گویند.

در زبان بلوچی، «بان» مرد صالح و خداپرست و تارک دنیا را می گویند و «مسیتی» معبد و پرستشگاه خوانده می شود.

در درون یکی از غارها که طبیعی و کوچک است یک آرامگاه مکعب و صندوقچه‌ای که ارتفاع گنبد آن ۴۰ سانتیمتر است دیده می‌شود.

روی دیوارهای سه طرف گنبد، با جوهر قرمز و بنفش، خطوط و علاماتی نقش بسته که بیشتر به خط «گجراتی» و خطوط هندی شباهت دارد.

غار دوم به فاصله هفت قدم در سمت راست این غار، با سکویی از گچ و سنگ ساخته‌شده است و غار سوم نیز به فاصله ۵۰ متر در سمت چپ غار اصلی قرار دارد که طول قوس دهانه آن ۲۰ متر است.

به نظر می‌آید که این غارها در زمره یک واحد تأسیساتی و ساختمانی و به‌منزله توقفگاه‌ها یا پرسشت گاه بوده است که سکویی برای انجام اعمال مذهبی یا تشریفات دیگر در سرتاسر پهنه جلوی هر سه غار ساخته بودند.

روستای رمین

روستای «رمین» و روستای «تیس» در منطقه آزاد چابهار از جمله جاهای دیدنی چابهار است که اغلب تورهای گردشگری مسافرانشان را به آنجا می‌برند.

روستای رمین در کنار دریای نیلگون عمان قرارگرفته است و از سمت شرق از طریق جاده ساحلی بندرها صیادی بریس، پسابندر و خلیج گواتر را به شهر بندری چابهار منتهی می‌سازد.

خور قدیم، نوار ساحلی «کلات رود» که از یک طرف به دریا و از طرف دیگر با صخره‌های بسیار و ماسه‌های طلایی به تالاب لیدار منتهی می‌شود از جاذبه‌های طبیعی این روستا به شمار می‌آیند.

کوه‌های مینیاتوری یا «مریخی» اطراف این روستا با مناظر بسیار زیبا در یک طرف جاده و طرف دیگر آن دریا و تراش‌ها و برش‌های ناشی از فرسایش و واریزه‌های آن و رنگ سفید این کوه‌ها چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.

روستای تیس

دهکده صیادی تیس در ضلع شرقی و در محدوده منطقه آزاد، در فاصله ۹ کیلومتری شمال شهر چابهار قرارگرفته است.

قدمت آن به ۲۵۰۰ سال قبل می‌رسد و در کتاب‌های فتوحات اسکندر مقدونی به‌عنوان «تیز» مشهور بوده و به‌مرورزمان به تیس تبدیل شده است. تیس قبلاً بندر تجاری فعالی بوده که به‌وسیله مغول‌ها ویران‌شده است.

این روستا پس از چابهار و کنارک، پرجمعیت‌ترین و آبادترین منطقه نوار ساحلی بلوچستان محسوب می‌شود.

قلعه پرتغالی‌ها

بندر تاریخی تیس با قدمت بیش از دو هزار سال در دهانه خلیج چابهار جا گرفته است و در مجاورت آن و بر فراز تپه‌ای مشرف‌به این روستا قلعه‌ای بانام پرتغالی‌ها خودنمایی می‌کند.

قلعه پرتغالی‌ها پرفراز تپه‌ای مشرف‌به جاده چابهار – ترس و در پنج کیلومتری شهر چابهار قرار دارد و یکی از قلعه‌های مستحکم بلوچستان محسوب می‌شود.

قلعه تیس به ابعاد ۲۴ در ۹۵ متر ساخته‌شده و مصالح به‌کاررفته در آن، آجر، سنگ و گچ است.

در سمت ساحل دریای عمان قلعه دارای دو برج دیده‌بانی است که برج سمت راست به‌صورت یک اتاق ایوان دار و یک شاه‌نشین روی مجمعی مکعب مستطیل پی‌سازی شده و استفاده از برج علاوه بر دیده‌بانی، به‌صورت چراغ دریایی نیز کاربرد داشته است.

گوشه‌های حیاط قلعه آثاری از آب‌انبارها دیده می‌شود که از سنگ و ساروج و گچ ساخته‌شده‌اند.

قدمت قلعه تیس به دوره اسلامی بازمی‌گردد و با شماره ۵۵۵ در فهرست آثار ملی ایران به‌عنوان یک اثر ملی تاریخی به ثبت رسیده است.

بازدید از قلعه تیس که ویرانه‌های آن نشانه رشادت و پیروزی ایرانیان بر استعمار پرتغال است به همه گردشگران توصیه می‌شود.

آلاچیق‌های ساحلی تیس

اگر به دنبال فضایی برای استراحت با معماری امروزی می‌گردید آلاچیق‌های پلاژ کنار ساحل خلیج چابهار، در مسیر جاده کنارک ـ‌ چابهار مکان مناسبی برای استراحت است.

این آلاچیق‌ها در ۹ کیلومتری چابهار واقع‌شده‌اند و به‌وسیله جاده ساحلی آسفالته به جاده اصلی متصل می‌شود.

این مکان تفریحی با چشم‌انداز مناسب برای گردشگران محسوب می‌شود و با غذاخوری و چایخانه آماده پذیرایی از مسافران است

تورهای بزرگ گردشگری مرکب از بازنشستگان بانک‌های مرکزی و ملی تهران و وزارت کشور ازجمله بازدیدکنندگانی بودند که از بندر چابهار دیدن به عمل‌آورده و اوقاتی خوش را برای خود در سواحل زیبای مکران رقم زدند.

چابهار نگینی درخشان در کویر سیستان و بلوچستان

مدیرگردشگری منطقه آزاد چابهار در این باره گفت: بندر چابهار به‌عنوان یکی از بندرها مهم در جنوب ایران و در بخش شمالی دریای عمان قرارگرفته است، این بندر به علت موقعیت استراتژیک و دستیابی به آب‌های آزاد بین‌المللی جایگاه ویژه‌ای در مبادلات ایران با سایر کشورهای منطقه دارد.

سعید ریگی گفت: بندر چابهار که در جنوب استان سیستان و بلوچستان واقع‌شده به دلیل استقرار در کنار دریای عمان از دیرباز کانون دادوستد و تجارت و دریانوردی است.

وی افزود: در کنار راهبرد اقتصادی، چابهار درزمینهٔ جاذبه‌های تفریحی و گردشگری چشم‌انداز بکر و پنهانی دارد که هر دوستدار طبیعت را عاشق خود می‌کند، چابهار این عروس بلوچستان بارها و بارها خاطراتی خوش را در اذهان مردم به وجود آورد و برایش تداعی‌کننده زیبایی‌ها است.

مدیر گردشگری منطقه آزاد چابهار گفت: در آبان ماه امسال نیز همانند سال های گذشته، گردشگران و مسافران در قالب تورهای طبیعت‌گردی، بازنشستگان، کارمندان و ترکیبی وارد این منطقه شده‌اند که از جاذبه‌های طبیعی و دیدنی ازجمله کوه‌های مریخی، گل‌فشان، جنگل‌های حرا و نیز جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی دیدن کرده‌اند.

ریگی با اشاره به این‌که چابهار با داشتن ظرفیت‌های مختلف گردشگری قابلیت برند شدن تحت عنوان «سرزمین همیشه‌بهار» را دارد، اضافه کرد: با راه‌اندازی صفحه اینستاگرام در فضای مجازی سفر به سرزمین همیشه‌بهار و عرضه اطلاعات و پکیج کامل، تعداد ثبت‌نام کنندگان و علاقه‌مندان به بازدید از زیبایی‌های این منطقه نسبت به سال گذشته افزایش چشمگیری داشته است.

وی بیان کرد: با رایزنی‌های صورت گرفته با آژانس‌های تخصصی تورهای بازنشستگی و فعالان این رشته امیدواریم با لحاظ کردن تخفیف در هزینه‌های اقامت و تور شاهد ورود بیشتر گردشگران و مسافران به منطقه آزاد چابهار باشیم.

چابهار تضمن کننده رونق گردشگری سیستان و بلوچستان است

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان نیز گفت: چابهار تضمین کننده رونق گردشگری و شهر محرک توسعه در سیستان و بلوچستان است.

کامبیز مشتاق گوهری به خبرنگار مهر گفت: وظیفه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور پاسداری از حوزه‌های فرهنگی و تمدنی ایران زمین و معرفی جاذبه‌های گردشگری به مردم دنیا است.

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری سیستان و بلوچستان با اشاره به اینکه باید زمینه گردشگر انبوه را در سیستان و بلوچستان فراهم کنیم، افزود: چابهار تضمین کننده رونق گردشگری در سیستان و بلوچستان است، قطعا کسی که چابهار را برای گردشگری انتخاب می‌کند تا رسیدن به چابهار از جاذبه سایر شهرها بازدید کرده و با آنها نیز آشنا می‌شود.

وی بیان کرد: در حال حاضر جمعیتی که برای گردشگری این منطقه را انتخاب می‌کنند از استان‌های هم‌جوار هستند، ما باید زمینه‌ای فراهم کنیم تا مردم استان‌های دیگر هم برای گردشگری به این منطقه سفر کنند.

مشتاق گوهری گفت: میراث فرهنگی یک برنامه یک‌ساله برای معرفی استان در سال جاری فراهم کرده و یک برنامه چهارساله نیز برای سطوح مختلف در دستور کار دارد.

وی یادآور شد: سیستان و بلوچستان ازنظر گردشگری و طبیعت‌گردی در حد یک کشور است، تنوع میراث فرهنگی ازجمله شهر سوخته، کوه خواجه، قلعه ناصری، دهانه غلامان، دریای چابهار همه و همه سبب شده تا این استان ازنظر گردشگری بی‌نظیر باشد.

خبرنگار: فاطمه بهرک