موسسه فرهنگی - هنری عرشیان کویر

  • امروز چهارشنبه 29 شهریور 1396
  •  
     
     
     
     
     
    محل کنونی شما:
     
     

    جايگاه تربيت بدنى در اسلام‏

    فرستادن به ایمیل چاپ مشاهده در قالب PDF

     

    جايگاه تربيت بدنى در اسلام‏

    به قلم: سردار شهيد حاج حبيب لك‏ زايى‏

     

     

    مقدمه‏

    موضوع سخن در اين نوشته، جايگاه تربيت بدنى، در اسلام است. انگيزه‏ هاى متعددى سبب شد تا اين موضوع را جهت تحقيق انتخاب كنم كه علاوه بر علاقه شخصى به موضوع، بالا بردن سطح اطلاعات جامعه درباره ورزش و تربيت بدنى و ارزش آن از ديدگاه اسلام دليلى براى اين انتخاب بوده است.

    تا جايى كه من مطالعه كردم، در اين باره منابع مستقل زيادى وجود ندارد. جزوه نسبتاً جامع و خوب در اين‏باره نوشته آقايان «دكتر حسن غفورى‏فرد» و «سيد على گراميان» به نام ارزش و جايگاه ورزش در اسلام وجود دارد. نوشته ديگر اسلام و بازى كودكان است كه بنا بر ادعاى نويسنده آن «دكتر احمد بهشتى» براى اولين بار در جهان اسلام مسئله بازى كودكان را از ديدگاه اسلام مورد بحث قرارداد داده است.

    سؤال اصلى مقاله حاضر عبارت است از: «تربيت بدنى در دين اسلام چه‏ جايگاهى دارد؟» و سؤالات فرعى هم عبارتند از:

    الف) حكم عقل درباره تربيت بدنى چيست؟

    ب) حكم قرآن، دستورات پيامبر (صلی الله علیه و آله)، ائمه هدى و سيره عملى انبياء و ائمه- صلوات الله علیهم- در اين باره چه بوده است؟

    فرضيه من اين است كه با توجه به اينكه تربيت بدنى از نظر عقل حسن است و نه قبيح؛ پس تربيت كردن قواى جسمى بدن از نظر اسلام نيز مورد سفارش قرار گرفته است؛ چون هر آنچه را كه عقل حكم به خوب بودن آن كند، شرع نيز به نيكو بودن آن حكم مى‏كند و به همين جهت گفته شده است: «كل ما حكم به العقل حكم به الشرع.»

    به هر حال در اين نوشته در پى آزمون اين فرضيه خواهم بود.

    روش تحقيق، نقلى و نوع تحقيق دستورى و تجويزى است.

     

    مفهوم تربيت بدنى‏

    براى اينكه خوانندگان در مورد موضوع مورد بحث اتفاق نظر داشته باشند در اينجا مفهوم مورد بحث را تعريف مى‏ كنم. منظور من در اين نوشته از مفهوم تربيت بدنى هر گونه دستور، سيره و كارى است كه نتيجه آن تربيت و سلامت بدن البته با جهت گيرى الهى باشد؛ بنابراين بحث من شامل انسان در تمام سنين زندگى چه كودكى، چه جوانى و چه بزرگسالى خواهد بود.

     

    تربيت بدنى و حكم عقل‏

    آدمى پيوسته به دنبال چيز گمشده‏ اى به نام سعادت بوده و در اين راه از تأييد عقل نيز برخوردار بوده است و مى‏ دانيم كه انسان‏ها بالفطره كمال‏خواه و آرمانخواه هستند. در اين مسير عده ‏اى راه خطا پيموده ‏اند و چيزهاى‏ موهومى همچون ثروت يا قدرت و ... را سعادت پنداشته ‏اند. اما در اسلام اين سعادت مقيد به توجه به آخرت است. يعنى هر گونه توجه به دنيا تنها در پرتو نگاه به آخرت معنى پيدا مى‏كند؛ زيرا دنيا مزرعه و كشت زار آخرت شمرده شده است.

    طبيعى است كه براى رسيدن به هر هدفى بايد از ابزارهاى خاصى استفاده نمود. حال كه مى‏ خواهيم به سعادت برسيم بايد از ابزارهاى لازم استفاده نماييم. تجربه ثابت نموده است كه ورزش، تفريحات سالم، بازى‏هاى هدفدار و غير مخرب، روحى سالم و با نشاط را به ارمغان مى ‏آورد و سلامت روح، سلامت عقل و فكر را به بار مى‏ آورد. در اينجا پاى حكم عقل به ميان مى‏ آيد. عقل حكم مى‏ كند كه هر چيزى كه انسان را به سعادت مى‏ رساند انجام آن مطلوب است. البته شرع هم در اينجا به كمك عقل مى‏ آيد و آن ابزارها را معين مى‏ كند و جلوى هر گونه سوء استفاده‏اى را مى‏ گيرد تا مبادا عده ‏اى به عنوان اينكه هدف، وسيله را توجيه مى‏ كند، دست به هر كارى نزنند و درست به همين دليل است كه من در اينجا به صرف حكم عقل در مورد مطلوب بودن تربيت بدنى اكتفا نمى‏ كنم و به سراغ شرع نيز مى‏ روم و موارد آن را بازگو مى‏ كنم.

     

    تربيت بدنى در مكتب قرآن‏

    از كودكى شروع مى‏ كنيم و پاسخمان را از قرآن مى‏ خواهيم. در اين باره پاسخ قرآن اين است كه كودك نياز به بازى دارد و در اين مورد همه خوانده ‏ايم كه برهانى كه فرزندان «حضرت يعقوب (ع)» براى گرفتن «حضرت يوسف (ع)» از پدر به آن دست يازيدند همين برهان بود كه اى پدر! اجازه بده يوسف با ما بيايد و مدتى در صحرا بازى كند. و مى‏دانيم كه يعقوب (ع) به درخواست فرزندان پاسخ مثبت داد و يوسف (ع) را به آن‏ها سپرد و شد آنچه شد.

    «أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً يَرْتَعْ وَ یلعب وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون‏»(سوره یوسف آیه 12)

    فردا او را با ما (به خارج شهر) بفرست، تا غذاى كافى بخورد و تفريح كند؛ و ما نگهبان او هستيم!»

    در اينجا فوايد بازى‏ 1 را نقل مى‏ كنم:

    1. بازى وسيله‏ اى براى يادگيرى است.

    2. بازى وسيله ‏اى براى آمادگى نسبت به زندگى و مسؤوليت‏ هاى آينده است.

    3. بازى وسيله‏ اى براى ابتكار است.

    4. بازى وسيله‏ اى براى كسب موفقيت و سرشار شدن جان و دل كودك از شادى و نشاط است.

    5. بازى وسيله‏ اى براى رشد اندام است.

    6. بازى مانع افسردگى و انزوا است.

    7. بازى وسيله ‏اى براى اجتماعى شدن كودك است.

    8. بازى وسيله‏ اى براى ارضاى ميل برترى‏جويى و خودنمايى است.

    9. بازى نشانى از مهر و علاقه و عشق و كين در وجود كودك است.

    10. بازى وسيله‏ اى براى تمكين عواطف و بيرون ريختن ناراحتى‏ ها و عقده ‏ها است.

    11. بازى وسيله‏ اى براى شناخت شخصيت كودك و رشد شخصيت او است.

    12. بازى وسيله‏ اى براى واژگون كردن واقعيت‏ها در راه ارضاى اميال درونى و تخفيف ناراحتى‏ هاست.

    و اما از كودكى بيرون بياييم و برويم سراغ بزرگسالى. در اين مورد نيز آيات قرآن بسيار گويا است. در جريان انتخاب «طالوت» به عنوان فرمانده لشكريان دو دليل ذكر شده است:

    1. علم طالوت‏

    2. قدرت جسمى طالوت

    اين مطلب به اين معنى است كه قدرت بدنى وقتى كه در كنار ارزش ‏هاى الهى قرار گرفت، داراى قداست و ارزش مى‏ شود. همين جا گفتنى است كه همه آنچه مى‏ گوييم وقتى است كه تربيت بدن، مقدمه تربيت روح باشد. در غير اين صورت نه تنها مورد تأييد نيست، بلكه مذموم نيز خواهد بود؛ همانند آنچه امروزه در جهان غرب، عموماً، شاهد آن هستيم كه نيازى به وارد شدن در اين بحث نمى‏بينيم.

    فكر مى‏كنم كه در هر مورد اشاره‏اى كافى باشد تا بتوانيم اين موضوع را به سرانجام برسانيم.

     

    تربيت بدنى در روايات‏

    از سن كودكى شروع مى‏ كنيم. در اين باره احاديث فراوانى رسيده است كه كودكان آزادند و بايد بازى كنند و حتى اگر كسى نبود كه با كودك بازى كند، بايد آنكه كودك در دامن او تربيت مى‏شود خود را به كودكى بزند (نقش كودك را انتخاب كند) و با كودكش، بازى كند تا كودك از نظر جسمى و روحى تربيت شود. و چه جالب مولوى مى‏ سرايد:

    چون كه با كودك سر و كارم فتاد

    پس زبان كودكان بايد گشاد

    كه برو كُتّاب تا مرغت خَرَم‏

    يا مويز و جوز و فستق آورم 2

     

    و از رسول اللَّه- صلّى اللَّه عليه و آله- رسيده است كه:

    « الْوَلَدُ سَيِّدٌ سَبْعَ‏ سِنِينَ‏ وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنِينَ وَ وَزِيرٌ سَبْعَ سِنِين‏؛ فرزند، به مدت هفت سال سرور، به مدت هفت سال بنده و به مدت هفت سال وزير است.» 3 برداشت ما اين است كه سرورى كودك در هفت سال اول به اين است كه با كارهايى كه مى‏ كند پدر و مادرش را در محدوديت قرار مى‏ دهد. اتفاقاً احاديث ديگر اين معنى را تأييد مى‏ كند؛ چون در حديث ديگرى كلمه «يلعب» به كار رفته است؛ قَالَ الصَّادِقُ صلوات الله علیه: دَعِ ابْنَكَ يَلْعَبُ سَبْعَ سِنِين؛ فرزندت را رها كن تا به مدت هفت سال بازي كند.4

    و حالا برويم به سراغ سنين بالاتر.

    از حضرت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله نقل شده است كه فرمودند:

    «عَلِّمُوا أَبْنَاءَكُمُ الرَّمْيَ وَ السِّبَاحَة؛ به پسران خود تيراندازى و شنا ياد دهيد.»5

    و يا نقل شده است كه از انس بن مالك سؤال شد آيا در زمان پيغمبر براى مسابقه شرطبندى مى‏ كرديد؟ جواب داد: بلى؛ حضرت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله با اسبى كه داشت شرطبندى كرد و مسابقه را برد و اين پيروزى باعث مسرت آن حضرت شد.

    نيز در تفسير آيه‏ «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُم‏؛ هر نيرويى در قدرت داريد، براى مقابله با آنها [دشمنان‏]، آماده سازيد! و (همچنين) اسب‏هاى ورزيده (براى ميدان نبرد)، تا به وسيله آن، دشمن خدا و دشمن خويش را بترسانيد»6 آمده است كه اين قوت، تيراندازى است و نيز بهترين سرگرمى‏ ها اسب سوارى و تيراندازى معرفى شده است.

    بارى، گفتيم كه چيزى كه از عقل مطلوب است شرع نيز مهر تأييد بر آن مى‏نهد منتهى آن را جهت دار مى‏ كند.

     

    تربيت بدنى و سيره عملى معصومين صلوات الله علیهم

    سيره و روش زندگى پيامبر (صلی الله علیه و آله) و ائمه (صلوات الله علیهم) نشان مى‏ دهد كه آن بزرگوارن به تربيت جسم خويش توجه داشته‏ اند. به همين دليل هم وقتى در جنگ‏ها حضور مستقيم پيدا مى‏ كردند قدرتشان به اندازه‏ اى بود كه ديگران به پاى ايشان نمى‏ رسيدند؛ البته اين به دليل قوت ايمان آن حضرات نيز بود. همه مى‏ دانيم كه در جنگ خندق قهرمانى امام على صلوات الله علیه آن چنان بزرگ بود كه ارزش عبادت جن و انس را پيدا نمود. حضرت اميرالمؤمنين صلوات الله علیه با تربيت بدنى توانست عمرو بن عبدود را به زمين بكويد و با تربيت روحى توانست بر هوى و هوس غلبه نمايد و در پرتو اين پيروزى، پيروزى بر عمروبن عبدود ثوابى بيش از عبادت جن و انس پيدا نمود.

     

    نقش تربيت بدنى در عبادات‏

    از نماز شروع مى‏ كنيم. همه مى‏ دانيم، و چنانكه فتوى همين است، انسان بايد نماز را آن گونه كه قادر است بخواند و به فرض اگر ايستاده نمى‏ تواند، تكيه داده و اگر تكيه داده نمى‏ تواند نشسته و ....

    در مورد روزه هم اگر روزه براى جسم انسان ضرر داشته باشد روزه گرفتن حرام است؛ و نيز فلسفه تشريع روزه، سلامت و صحت بدن معرفى شده است؛ لذا حديث داريم كه «صُومُوا تَصِحُّوا؛ روزه بگيريد تا تندرست بمانيد.» 7

    حج نيز كه مظهر همبستگى دينى مسلمان است مملو از حركت‏ هاى بدنى است. جهاد، تماماً متكى به تربيت بدن و روح است و امر به معروف و نهى از منكر نيز وقتى ممكن است كه ناهى و يا آمر از قدرت لازم براى ضمانت اجرا استفاده نمايد.

     

    خاتمه‏

    پايان بخش اين نوشته سخنانى از رهبران معظم انقلاب اسلامى است كه به شكلى نتيجه‏ گيرى و جمع‏ بندى اين مقاله هم محسوب مى‏ شود.

    بنيانگذار و معمار كبير انقلاب «امام خمينى» مى‏ فرمايند:

    «عقل سالم در بدن سالم است. ورزش همان طور كه بدن را تربيت مى‏ كند و سالم مى‏ كند، عقل را هم سالم مى‏ كند و اگر عقل سالم شد، تهذيب نفس هم دنبال او بايد باشد. شما همان طور كه ورزش مى‏ كنيد و اعصاب خودتان را قوى مى‏ كنيد، و ان شاء اللَّه براى مملكت و آتيه مملكت مفيد واقع خواهيد شد، لازم است كه همه ابعاد وجودى خودتان را تحت تربيت ورزشى درآوريد. اين على صلوات الله علیه كه در هر جا مى‏ رويم اسم او هست؛ پيش فقها وقتى مى‏رويم فقه على؛ پيش زاهدها وقتى كه مى‏ رويم زهد على؛ پيش صوفى‏ ها وقتى كه مى‏رويم آنها هم مى‏ گويند تصوف على؛ پيش ورزشكاران هم كه مى‏ رويم آنها هم مى‏گويند كه على و با اسم على شروع مى‏ كنند. اين على همه چيز است. يعنى در همه ابعاد انسانيت درجه يك است. و لهذا هر طايفه‏ اى خودشان را به او نزديك مى‏ كنند. و خاصيت هر طبقه را هم دارد.

    خاصيت قدرت ورزشكارها را به طور وافى دارد. مى‏ گويند كه حضرت اين بازوى ايشان مثل اينكه آهن بوده است! و قدرت‏  هايى هم در شمشيرزنى به كار مى‏ برده است كه ضربت‏ هاى على را مى‏ گويند كه «يكى بوده». از اين طرف كه مى‏ زده دو تا مى‏ كرده؛ از اين طرف هم كه مى‏ زده دو تا مى‏ كرده.

    يكدفعه اگر به فرد مى‏ زد، دو نيم مى‏ كرد. اگر اين طور هم مى‏زد دو نيم مى ‏كرد. اين على همه چيز است؛ و همه چيز ماست؛ و ما همه بايد تابع او باشيم8

     

    رهبر حكيم و فرزانه انقلاب «آيت الله خامنه‏ اى» هم معتقدند:

    «همه آحاد مردم، بايد ورزش را جدّى بگيرند. همه بايد براى سلامتى خودشان، ورزش را يك ضرورت و كار لازم به حساب آورند. جامعه ورزشكار، جامعه‏ ى با نشاط و پرتلاش و زنده و كارآمد خواهد بود. عادت ورزش را به فرزندان خودتان هم منتقل كنيد. كودكان و نوجوانان به خصوص جوانان را به ورزش كردن وادار كنيد. حتّى افراد مسن و پير هم بايد ورزش كنند. هر كسى ورزش متناسب با حال خود ورزش، يك كار لازم و يك وظيفه است كه براى نشاط و طراوت دائمى جامعه لازم است. امروز جامعه‏ ى ما به اين طراوت و اين نشاط احتياج دارد.9

     

    فهرست منابع‏

    1. قرآن مجيد.

    2. احمد بهشتى، اسلام و بازى كودكان، تهران، اداره كل تربيت بدنى وزارت آموزش و پرورش چاپ دوم، 1367.

    3. پيام انقلاب، شماره 387، انتشارات سپاه پاسداران انقلاب اسلامى.

    4. حسن غفورى فرد و سيد على گراميان، ارزش و جايگاه ورزش در اسلام، تهران، كميته ملى المپيك جمهورى اسلامى ايران، چاپ اول، 1369.

    5. سيد فضل الله راوندى، النوادر للراوندى، قم، دار الكتاب، بى تا.

    6. شيخ حسن فرزند شيخ طبرسى، مكارم الأخلاق، قم، انتشارات شريف رضى، 1370.

    7. شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسين، 1404 ق.

    8. فرمايشات امام خمينى در تاريخ 23 ارديبهشت ماه 1358.

    9. فرمايشات مقام معظم رهبرى در تاريخ 15 شهريور ماه 1376.

    10. جلال الدين محمد بلخى (مولوى)؛ مثنوى معنوى.

     

    .....................................
    1) اسلام و بازى كودكان؛ صص 53 و 63

    2) مثنوى معنوى، دفتر چهارم، ص 668.

    3) مكارم الأخلاق، ص: 222

    4) الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏6، ص: 46

    5) مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏11، ص: 115

    6) سوره انفال آیه 60

    7) دعائم الإسلام، ج‏1، ص: 342

    8) سخنرانى امام خمينى در جمع اعضاى تيم ملى و هيأت وزنه‏بردارى تهران، در تاريخ 32 ارديبهشت ماه 1358

    9) بيانات مقام معظم رهبرى در جمع در مراسم افتتاحيه‏ى مانور فرهنگى، ورزشى جانبازان و معلولان كشور در تاريخ 51 شهريور ماه 1367

    افزودن نظر






    کد امنیتی
    بازنشانی

    قدرت گرفته از جی‌کامنت فارسی ، ترجمه و بازنویسی : سی‌ام‌اس فارسی